Tezek hayvan dışkısının kurutulmasıyla elde edilen ısınma, ısıtma, pişirme, tütsü ve hatta aydınlatma amacıyla kullanılabilen geleneksel bir yakıt türüdür.

Kelimenin Türkçe yazılı metinlerdeki en erken kullanımı IX. yüzyıla ait Uygurca fal kitabı “Irg Bitig” isimli eserdedir ve “kuş pisliği” manasında karşımıza çıkar. Kaşgarlı Mahmud tarafından hazırlanan ve Türkçenin bilinen en eski sözlüğü olan Divan-i Lugati’t-Türk’te (1073-77) ise “at pisliği” manasında yer alır.

Yapım şekline göre tezekleri dört ana gruba ayırmak mümkündür:

  1. Toplama tezek/yaban tezeği
  2. Kesme tezek/basma
  3. Kalıpla şekillendirilen tezek/kasnak tezeği/kerpiç
  4. Elle şekillendirilen tezek/yapma tezek

Tezeğin hammaddesi esas olarak hayvan dışkısıdır. İçine saman ya da çeşitli otların ve hatta kömür tozunun katıldığı da olur. Ahır ya da ağılda beslenen büyükbaş ve küçükbaş, bütün hayvanların (sığır, manda, koyun, keçi gibi) dışkısı bu amaçla kullanılabilmektedir. Tezek her türlü geleneksel ısınma ya da pişirme aygıtında kullanılabilecek olan bir yakıttır.

Tarihsel olarak Türkiye’de tezeğin kullanım coğrafyasının, ormanlık alanlara yakın ve ağacın bol miktarda temin edilebildiği yerleşimler dışında kalan iskân alanları olduğunu söylemek doğru olacaktır. Zengin ormanların bulunduğu Karadeniz ve Akdeniz bölgesinde ağaç hattının üzerinde bulunan plato ve yaylalarda dahi tezek kullanılmıştır.

Günümüzde tezeğin yapımı ve kullanımı bilhassa ülkemizin doğusu, güneydoğusu ve orta bölgelerinde yer alan kırsal yerleşmelerde çoğunlukla dar gelirli vatandaşlar tarafından ısıtma ve pişirme amaçlı olarak sürdürülmektedir. Tezek imalatı veya temini, özellikle -kış mevsiminin oldukça uzun ve sert yaşandığı- Doğu Anadolu bölgesinde önemli faaliyetlerden birisidir.

KAYNAK:
Davulcu, Mahmut (2019). “Türkiye Coğrafyasında Geleneksel Bir Yakıt: Tezek”, Gübre, Tezek, Çöp Kitabı, (Haz.: E.G.Naskalı), İstanbul: Kitabevi Yayınları, 161-250.

FOTOĞRAF:
Doğanay ÇEVİK Arşivi

(Visited 1.282 times, 1 visits today)