AYSEL ALTINAY – BENİM SANAT HİKÂYEM
02.01.1956 tarihinde Kütahya Simav’da doğdum. Ankara Kız Teknik Yüksek Öğretmen Okulu İşleme Dokuma Örgü (İ.D.Ö.) bölümünden 1979 yılında mezun oldum. İlk görev yerim İzmir Bornova Kız Meslek Lisesi’nde bir yıl çalışıp, stajyerliğim kaldırıldıktan sonra İzmir Göztepe Anadolu Meslek Lisesi’ne atandım. Uzun yıllar nakış öğretmenliği ve nakış sipariş atölye şefliği yaptım. 2013 yılında emekli oldum. 2017 Aralık ayında tarafıma verilen T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Geleneksel El Sanatları TEL SARMA sanat dalı sanatçısı unvanı ile bu işi öğrenmek isteyen öğrenci ve kursiyerlerime haftada bir gün evimde dersler vererek onlara da öğretiyorum.
Şu an öğretmenlik yapan birçok öğrenciye sahibim ve bundan çok mutluyum. Öğretmenlik yaparken yakın çevremde branşımla ilgili birçok araştırmalar yaptım. Hobisi mesleği olmuş şanslı kişilerdenim. Kırk yıla yakın bu mesleğin içindeyim. Mordoğan’da bir sergide tanıştığım Şerife Zorlu ustam oldu. Onunla çeşitli çalışmalar yaptık ve halen yapmaya devam ediyoruz. Aldığım nakış eğitimi ve temel nakış bilgileri ile ustamdan öğrendiklerimi harmanlayıp kendi tarzımı buldum diyebilirim. Ailemde de geleneksel sanatlarla ilgilenen annem ve kız kardeşim var. 1980 yılından bu yana çeşitli karma sergilere katılarak, kişisel sergiler açarak tel sarma sanatımı tanıtıyorum. Amacım; kaybolmaya yüz tutmuş geleneksel işlemelerimizi yaşatmak ve yaymak.
2019 yılında İzmir’de açılan turizm fuarı Travel Turkey’de İzmir İl Kültür Müdürlüğü iş birliğince T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı standında üç gün boyunca tel sarma sanatımı tanıttım.
2019 yılında Afyonkarahisar’da düzenlenen I. Altın Eller Festivali’ne katıldım. 2013 yılından bu yana evimde sanatımı icra etmekteyim.
17. yüzyıldan günümüze ulaşan bir sanat dalı olan tel sarma o dönem kadınların baş örtüleri uçmasın diye buldukları bir yöntemdir. Tel sarma yaparak baş örtülerine ağırlık kazandıran kadınlar ince zevklerinin örneklerini sergilemişlerdir. İlk tel sarma iplikle yapılan sarmadan esinlenerek yapılmış daha sonra Bartın Asma’da Kâtip Hasan kızı Hatice Ağaçkıran tarafından tel kırma olarak uygulanmıştır. Bu işlemenin en önemli özelliği, işlemede kullanılan araç-gereçleri ve işleme tekniği ile tam olarak bize özgü olmasıdır ve yüzyıllardır genç kızların kına gecelerinde başlarına örttükleri örtüde süs olmaya devam etmektedir.
Tel sarma tekniği Türklere özgü, orijinal, gerçek bir Türk sanatıdır. İyi bir işlemede ürünün ön ve arka tarafı birbirinden çok farklı değildir. Bu da işleyenin ustalığını gösterir. Tel sarma sanatının ilk aşamaları zordur ve el becerisi gerektirir. Onun için bu işe yeni başlayanlar iğneye teli kısa kısa geçirmelidir. Tel sarma üçgen özel bir iğne ve yassı madensel bir tel kullanılarak, iğneye avuç içerisinde
takla attırılarak yapılan bir tekniktir. Sarmanın düzgün olabilmesi için telin kırılıp, kıvrılmaması gerekir.
Tel sarma Ege Bölgesinde tel kakma adını almaktadır. İşleme kumaş kasnağa ya da gergefe gerilerek yapılır. Tel sarma sanatının kendine özgü teknikleri vardır.
Bunlar:
Düz sarma – Verev sarma İnce ve kalın sarma Ciğerdeldi – Muşabak
Güğümcü düğümü – Hasır iğne Balık sırtı – Tel kırma
Tel sarmaya renk eşlik edecekse Türk işi tekniklerinden pesent (düz-verev) mürver gibi teknikler ve bu tekniklere yardımcı olarak; metal pul, boncuk, tırtıl, kurt, Beyoğlu taşı, iğne oyası gibi materyaller de kullanılır.
Tel sarma sanatında kumaş seçimi de çok önemlidir. İşlemeler saf ipek, organze, krep, el dokuması yerli kumaşlar, saten, atlas, sık ve düzgün yüzeyli kumaşlar üzerine yapılır.
Tel sarma sanatının tarih boyunca ve günümüzde kullanım alanları ev dekorasyonundan giyime kadar oldukça geniştir (bindallı, namaz örtüsü, kına örtüsü, kına eldivenleri, bohça, kese, gece çantaları, Kur’an kabı, abajur, duvar panoları, seccade, yastık perde, gece kıyafetleri vb.)
Tel sarma sanatında kullanılan araç gereçler de sanata özgüdür. Kullanılan tel 1,5 mm genişliğinde altın, gümüş, bakır madenlerinden yapılmış yassı tellerdir. Görünüş ve genişliği gelin tellerine benzer. Tırnaklar arasında hafif aşağı yukarı bükme yolu ile kırılır. Antik görünüm için kükürtlü sabun ile kaynatılan gümüş tel ile eskitme havasında da çalışılabilir.
Tel sarma tekniğinde kullanılan iğne farklı özel yassı üçgen bir iğnedir. Altın, gümüş ve pirinç gibi madenlerden yapılır. Baş kısmı geniş olup uca doğru incelir. 2 – 2,5 cm boyundadır ve enine çizgi halinde iki deliği vardır. Tel bu iki delikten geçirilir.
Bir eserin üretim sürecinde önce ürünü tasarlamakla işe başlıyorum. Ürün ölçülerine uygun kumaşı kesip, sürfile yapıp orta teğel alıp sonra desen geçirme çeşit ve tekniklerinden biri olan karbon kâğıdı ile desenimi kumaşa çiziyorum. Tel sarmada kullanılan desenlerimi geleneksel motiflerin özüne bağlı kalarak günümüze uyarlıyorum. Kasnak bezi yardımı ile kumaşı kasnağa veya gergefe gerip işlemeye başlıyorum. Tel iplik gibi yuvarlak bir malzeme olmadığı için iğnenin ucu daima kumaşın önüne çıkarılır. Tel sarma tekniği altın, gümüş, bakır rengi tellerle sarılarak ürün oluşturulur. Tellerin kabarık durması için bazen merserize ilik, yorgan ipliği, misina gibi malzemeler de kullanıyorum. Ürüne ve desene uygun teknik kullanmak da çok önemli.
Örneğin; çiçek göbeklerinde hasır iğne kullanılır. Muşabak ve güğümcü düğümü kullanılır. Yapraklarda genellikle balıksırtı ve yuvarlak şekillerde ciğerdeldi.
Tel sarma çalışırken telin daha parlak olması ve daha az kıvrılması için işlenen telin bir tülbent veya kasnak bezi ile silinmesi gerekir.
Tel sarmada telin yanına sim, çamaşır ipeği, molina gibi iplikler de kullanılabilir. Biten ürün tersinden ütülenmeli, nakış üzerine kızgın ütü sürülmemelidir.
Kenar temizlemesi yapılan ürün arasına parşömen veya pelür kâğıdı konularak ve rulo yapılarak saklanmalıdır. Nemli ortamlardan uzak tutulmalı, ürün gerektiğinde elde yün şampuanı ile yıkanmalıdır.
Sanatın zor olması sebebi ile bir ürünün ortaya çıkış süresi ortalama bir ayı buluyor.
***********
Bilgi Notu:
“Benim Sanat Hikayem / İzmir’de Yaşayan Geleneksel El Sanatları ve Sanatçıları” (My Art Story / Traditional Handicrafts and Craftspeople in İzmir) adıyla Kültürel Araştırmalar Vakfı tarafından yapılan bir projedir. Daha fazla bilgi için;
****************
