Çerçiler

“Çerçiler (Karabük/Zonguldak) Köyünde Kültür Değişimi Sürecinde Aile ve Aile İçi İlişkilerle İlgili Bazı Tutumlar”

Önsöz
Bu bildirinin konusunu, Zonguldak ili Karabük ilçesine bağlı Çerçiler köyünde, Karabük Demir-Çelik Fabrikası’nın köy yaşamına getirdiği değişiklikleri ve toplumun bu değişiklikler karşısındaki tutumlarını saptamak amacıyla Eylül 1977 tarihinde yapılmış bir alan araştırmasındaki tespitler oluşturmaktadır. (Araştırmanın yapıldığı tarihte Zonguldak’a bağlı bir ilçe olan Karabük, bilindiği üzere daha sonra İl olmuştur.)

Ana konusu Kültür Değişmesi olan ve Prof. Dr. Nermin Erdentuğ gözetiminde yapılan bu araştırma, 1978 yılında Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Etnoloji Kürsüsü’nde lisans tezi olarak sunulmuş ve kabul edilmiştir. (1 ) Bildiri, ilgili tezin bir özeti niteliğindedir.

Giriş
Dinamik bir özelliğe sahip olan kültür, devamlı değişmekte, buna bağlı olarak toplumlar da değişmektedir. Etnolojinin (Kültürel Antropoloji) ana konu¬larından birisi olan kültür değişmeleri B. Malinowskiye göre bir toplumun mevcut düzenini, maddi ve manevi uygarlığını bir tipten, başta bir tipe dönüştüren bir süreçtir. (2)

Bu değişim her toplumda aynı hızda olmayıp, geleneksel toplumlarda daha yavaş, modern toplumlarda ise daha hızlıdır. Ayrıca değişim, aynı kültürün farklı alanlarında da aynı hızda olmamakta, genellikle maddi kültür alanındaki değişmeler, manevi kültür alanındaki değişikliklerden daha hızlı olmaktadır. (3,4)

Kültür değişmeleri genellikle,

– Farklı kültürlerin teması,
– Radyo, TV, Basın gibi iletişim araçlarının yaygınlığı,
– Teknolojik ve ekonomik gelişmeler,
– Göçler
sonucunda oluşmaktadır.
__________________________
(1)Santur, Alparslan: Çerçiler köyünün (Karabük) Kültür Değişmesi Bakımından İncelenmesi. (Yayımlanmamış Lisans Tezi) Ankara 1977 – 1978, 58 S.
“A.Ü DTCF Etnoloji Kürsüsü Bitirme Tezi”
“DTCF Prof Dr. Nermin Erdentuğ Kitaplığı Etn. BT.”
(2) Malinowski,B.:The Dynamics ofCulture Change, Yale Üniversity Press, New Haven 1945. s.l
(3) Erdentuğ, Prof Dr. Nermin: Türkiye Türk Toplumlarında Kültürel Antropolojik (Etnolojik)
incelemeler Ankara Üniversitesi Basımevi, Ankara 1972, 74-81. S.
(4) Erdentuğ, Prof Dr. Nermin: Sosyal Adet ve Gelenekler Gündüz Matbaacılık. Ankara 19″-.
133 – 147S. Kültür Bakanlığı Yayınları: 254 Halk Kitapları: 4

Kültür değişimi kavramı, özellikle kalkınmakta olan toplumlarda, (Türkiye’de olduğu gibi.) büyük önem taşımaktadır. Çalışmalarında bu konuya geniş yer veren Prof. Dr. Nermin Erdentuğ, kalkınma sürecinde bulunan ülkemizdeki bölgesel kültür değişmeleri araştırmalarının gereği üzerinde durmuştur. (5) İlgili çalışmamız ile öncesi ve sonrasında yapılan birçok araştırma, bu gerekliliğin bir sonucudur. (6)

Karabük Demir-Çelik Fabrikası ve Çevreye Etkisi
1939’da faaliyete geçen Karabük Demir – Çelik Fabrikasının işçi ihtiyacı büyük ölçüde çevre köylerden karşılanmış, bunların bir kısmı aileleri ile Karabük’e yerleşirken, bir kısmı da köylerinden ayrılmamış, Karabük’e gidip gelmeye başlamışlardır. Fabrikanın kuruluşundan günümüze kadar geçen süreçte, bu işçilerin köylerinde önemli kültür değişmeleri ile karşılaşması kaçınılmazdı. Nitekim, bu köylerden birisi olan Çerçiler köyünde de bu varsayımımız doğrultu¬sunda yaptığımız kültür değişimi çalışmasının ”Aile, Akrabalık İlişkileri” ve “Aile İçi İlişkilerle İlgili Tutumlar” bölümlerindeki bilgiler, bize bazı ipuçları vermiştir.

Aile
Aile Yapısı: Köyde araştırma kapsamına alınan dokuz hanenin beşi geniş ailenin çeşitli tiplerini oluşturmaktadır. Evli erkek kardeşler ile eşleri ve çocukların oluşturduğu ve Erdentuğ’un geniş ailenin dar aileye dönüşümünde geçiş tipi olarak belirttiği bir örnek vardır. (7,8) Üç hane ise dar (çekirdek) aile tipin¬dedir.

Bu durum, aşağıdaki tabloda daha açık olarak gösterilmiştir:

Akrabalık Durumu Sayı

Büyükbaba, büyükanne, evli oğul, gelin ve torunlar 2
Büyükbaba, büyükanne, evli oğul, gelin, bekar çocuklar ve torunlar 1
Büyükbaba, büyükanne, evli kız, damat ve torunlar 1
Büyükbaba, evli oğul, gelin ve torunlar 1
Karı – koca ve bekar çocuklar 3
Evli erkek kardeşler, eşleri ve bekar çocuklar 1
¬
Genel görünümüyle geniş aileden dar aileye doğru bir değişim başlamıştır. Geniş ailenin oluşmasına neden olan sebeplerden, ekonomik şartlar iyileştiği için, evlenen gençler ayrı bir evde oturmak istemektedirier. Artık gençlerin anne ve babaları da onların bu isteklerine karşı çıkmaktadırlar.
_________________________
(5) Erdentuğ, Nermin: Kalkınma Problemleri ve Doğu Anadolumuz, Antropoloji, Sayı: 4, Ankara 1969, 72.8
(6) Emiroğlu, Vedia: Edilli Köyünün (Akçakoca) Kültür Değişmesi Bakımından İncelenmesi Varol Matbaası, Ankara 1972, 168 S.
(7) Erdentuğ, Prof Dr. Nermin: Türkiye Türk Toplumlarında Kültürel Antropolojik (Etnolojik)
İncelemeler
(8) Erdentuğ. Prof Dr. Nermin: Sosyal Adet ve Gelenekler. Gündüz Matbaacılık, Ankara. 1977, 133-147. S. Kültür Bakanlığı Yayınları 254. Halk Kitapları: 4.

Aile İçi İşbölümü: Değişimin aile içi işbölümüne etkisinin kadınlar bakı¬mından olumsuz olduğu söylenebilir. Zaten geleneksel köy toplumlarında ailenin en büyük yükünü çeken kadın, bu köyde eşinin gündüz fabrikada çalışması nede¬niyle, onun yapması gereken işleri de yeri geldiğinde kendisi yapmak durumunda ka1mıştır.

Erkekler sadece fabrika dışındaki zamanlarda ziraat, ürünün pazarlanması ve alış-veriş gibi işlerle uğraşmaktadırlar.

Çocuklardan da, ziraat başta olmak üzere, alış-veriş gibi işlerde yardımcı olmaları beklenmektedir.

Aile İçi İlişkiler: Geleneksel aile sisteminde görüldüğü üzere, ailenin büyük yükünü sırtlayan kadının, buna karşılık alınan kararlarda görüşü sorulmaz. Köyümüzde ise erkeklerin, eşlerinin de görüşlerini aldıkları, hatta daha ileri gi¬derek “Akıl akıldan üstündür.” diyebildikleri görülmüştür. Bu duruma, gelenek¬sel köy toplumlarında rastlamak imkansızdır.

Bu olumlu değişime rağmen kadının, oy vermede eşiyle birlikte davran¬ması gibi bir olumsuz davranışın devam etmesini ise, belirli bir konudaki değişimin henüz tamamlanmadığı şeklinde değerlendirmek gerekir.

Araştırmamız sırasında dolaylı gözlemlerimiz, köyde akrabalar arasındaki ilişkilerin de zayıfladığını göstermiştir. Aynı şekilde akrabaların gençler üzerin¬deki etkileri de yavaş yavaş zayıflamaya başlamıştır. Bu durumu da, değişimin olumsuz etkileri olarak değerlendirebiliriz.

Evlenme: Köyde evlenme yaşında bir değişikliğin olduğunu söylemek zor¬dur. Genel olarak kız ve erkekler yirmi yaşına varmadan evlenmektedirler. Ancak gençler arasında yirmi yaşına gelip de hala bekar olanların da mevcut olması, bu konuda da bir değişimin başladığının ve evlenme yaşının yavaş yavaş büyüdüğünün bir göstergesidir.

Eş seçimine karışılmakla birlikte, bekar gençler artık eşlerini kendileri seçmek istemektedirler.

Geleneksel kültürümüzün önemli bir özelliği olan evlenmede başlık veril¬mesi durumu devam etmekle birlikte, kaynak kişilerin hemen hepsi ki, bunların içinde başlık veren ve alanlar da vardır, artık bu geleneğin kalkması gerektiğini belirtmişlerdir. Bu da bize, bu konuda da değişimin başladığını göstermiştir.

Görüştüğümüz ailelerden hiçbirinde çokeşli evliliğe rastlanmamış olup, kaynak kişiler de buna karşı çıkmışlardır. Bu durum, ilgili konudaki değişimin çok önce tamamlandığını işaret etmektedir.

Yeni evlilerin ayrı bir evde oturmaları durumuna, bunların anneleri karşı çıkarken, babalar bunun tam tersi düşüncededirler. Bu durum da değişimin başladığını göstermektedir.

Aile İçi İlişkilerle İlgili Bazı Tutumlar
Arzu Edilen Çocuk Sayısı: Konuyla ilgili olarak yaşlı kesimi temsil eden kaynak kişilerin % 80’i aileleri için ideal çocuk sayısının üç olduğunu, % 20’si ise iki olması gerektiğini belirtmişlerdir.

Aynı konuda gençlerin % 43’ü ideal çocuk sayısının iki, % 28’i üç, % 14’ü bir ve yine % 14’ü dört olması gerektiğini söylemişlerdir.

Geleneksel toplumlarda görülen çok çocuklu olma isteğinin, bu köydeki kültürel değişim sonucunda kaybolduğunu söyleyebiliriz. Bu çerçevede, kaynak kişilerin hemen hepsinin doğum kontrolünü desteklemeleri de, bu görüşümüzü haklı çıkarmaktadır.

Gençlerin Karar Verme Durumları: Genç erkeklerin baba ve annelerine danıştıkları veya kendi başlarına verdikleri kararlarla ilgili olarak yapılan görüşmeler sonucunda, bunların artık bağımsız hareket etmek eğiliminde olduk¬ları, özellikle gelecekleriyle ilgili kararları kendilerinin vermek istemeleri duru¬mu ortaya çıkmıştır.

Kardeşler: Aile içindeki kardeşler arasındaki ilişkilerde, geleneksel kültürde gördüğümüz gibi, büyüğün, küçüğe karşı katı tutumunun yerini, anlayış ve yardımcı olmak gibi tutumlar almıştır.

Sonuç
1. Çerçiler köyünde büyük ölçüde fabrika sayesinde para ekonomisinin köye girmesi sonucunda, köy kültürünün çeşitli yönlerinde meydana gelen değişiklikler çerçevesinde, ailede de değişme olmuştur.

2. Genel görünümüyle köyde büyük ailenin varlığını koruduğu görülüyor¬sa da, çekirdek aileye doğru bir değişimin başladığı gözlenmiştir.

3. Köyde hayat seviyesinin yükselmesi ile orantılı olarak, aile içinde ka¬dın artık bir statü kazanmıştır. Bu durum, diğer Anadolu köy toplumlarıyla karşılaştırıldığında olumlu bir aşamadır.

4. Kültür değişiminin bir özelliği olarak, evlenme yaşı, gençlerin eş seçimi ve başlık gibi konuların daha yavaş değiştiği görülmektedir.

5. Aile içi kültür değişimine paralel olarak, ideal çocuk sayısı ve aile plan¬laması gibi tutumlarda da hızlı bir değişim saptanmıştır. Bu durumu da olumlu bir gelişme olarak görmekteyiz.

6. Son olarak, Türkiye gibi kalkınmakta olan ülkelerde, örneğimizde oldu¬ğu gibi, bir fabrika vb. sanayi kuruluşlarının, bulundukları bölgelerde sadece ekonomik değil, sosyo-ekonomik diyebileceğimiz kalkınmaya neden oldukları göz ardı edilmemelidir.

Bu sosyo-ekonomik kalkınma ve kültür değişimi sürecinde de, toplumun kültür değerlerinde meydana gelebilecek kültür şokunu yumuşatmanın ve bu arada toplumun en küçük birimi olan ailenin daha sağlıklı bir yapıya kavuşmasının, bu tür kalkınma projelerinin öncesi ve sonrasında yapılacak sosyal bilimsel çalışmalara bağlı olduğu düşüncesindeyiz.

Kaynak Kişiler
Adı Soyadı Yaşı Öğrenim Durumu İşi Med. Dur.
Selahattin Yorulmaz 40 İlkokul Mezunu Fabrikada Şoför Evli
Durmuş Alper 47 İlkokul Mezunu Fabrikada İşçi Evli
Şükriye Ulusoy 45 Okuma Yazma Bil. Ev Kadını Evli
Ömer Ulusoy 44 İlkokul Mezunu Fabrikada İşçi Evli
Mehmet Ulusoy 51 İlkokul Mezunu Fabrikada İşçi Evli
Hatice Kaya 50 İlkokul 2. Sınıf Terk Ev Kadını Evli
Habibe Ünver 55 İlkokul Mezunu Ev Kadını Evli
Yusuf Uludağ 40 İlkokul Mezunu Muhtar. Şoför Evli
Salim Demir 49 İlkokul Mezunu Tuhafıyec.i Evli
İsmail Yıldırım 47 İlkokul Mezunu Fabrikada İşçi Evli
Halim Kaya 21 Öğretmen Lis. Mez. Çiftçi Bekar
Mehmet Alper 18 İlkokul Mezunu Çiftçi Bekar
Sami Yorulmaz 20 End. Mes. Lis. 2 Çalışmıyor Bekar
Mustafa Ünver 23 İlkokul Mezunu Fabrikada İşçi Evli
Turan Uludağ 26 İlkokul Mezunu Çiftçi Evli
Fikriye Ulusoy 24 İlkokul Mezunu Ev Kadını Evli
Cahit Ulusoy 16 Ortaokul 2 Çalışmıyor Bekar

Not: Söz konusu makale 16-18 Kasım 1994 tarihleri arasında Ankara’da düzenlenen “Aile Kurultayı” nda sözlü bildiri olarak sunulmuş ve daha sonra yayımlanmıştır.

Santur, Alparslan: Aile Kurultayı “Değişim Sürecinde Aile; Toplumsal Katılım ve Demokratik Değerler” 16-18 Kasım 1994, Birinci Kitap, Ankara 1995, 197-202.S.
“Başbakanlık Aile Araştırma Kurumu Başkanlığı, Genel Yayın No: 83, Seri: Bilim”

Fotoğraf: Çerçiler Köyünde iki genç.