Halı, genellikle yaygı olarak kullanılan bir tür dokumadır. İpliğin özel tezgâhlarda çeşitli düğüm tekniklerinden faydalanılarak dokunması ile elde edilir. Bilindiği üzere düğümlü halı İç Asya’da, Türklerin yaşadığı coğrafyada ortaya çıkmış ve dünyaya yayılmıştır. Halıcılığın ortaya çıkışıyla göçebe hayat tarzı arasında doğrudan bağ kurulmaktadır. Günümüze gelebilen en eski halı örneği “Pazarık halısı” olarak adlandırılan ve Güney Sibirya’daki Pazarık kurganında ele geçirilen ve MÖ.5. yüzyıla tarihlenen halıdır. En kadim ve köklü Türk sanatlarından birisi olan halıcılık, Türklerin Anadolu’yu yurt tutması ile günümüz Türkiye coğrafyasına aktarılmıştır.
Ülkemizde halıcılık denince akla ilk gelen merkezlerden birisi de Antalya-Döşemealtı’dır. Coğrafi tescil işareti de almış olan ve bilinen en eski örnekleri Antalya Arkeoloji Müzesinde sergilenmekte olan Döşemealtı halıları koyu renkleri, kilim desenli motifleri, kısa havları, kolayca taşınmaya uygun boyutları ile Türk halıcılığında özgün bir yere sahiptir. Bugün “Döşemealtı halısı” olarak literatüre geçmiş olan halı türünün dokunduğu en önemli iki merkezden birisi Antalya ili Döşemealtı ilçesine bağlı Aşağıoba köyü ile Kovanlık köyüdür.
Döşemealtı halılarının geçmişte “Kovanlık halısı” olarak adlandırıldığı, Döşemealtı tanımlamasının daha sonra meydana çıktığı anlaşılmaktadır. Atmışlı yıllardan itibaren Antalya’nın turizm bölgesi haline gelmesine koşut bir şekilde yaygın bir şekilde Kovanlık ve Aşağıoba köylerinde dokunmakta olan bu halı türü tüm Döşemealtı köylerine yayılmıştır. Döşemealtı halısının Antalya dışında Burdur ili Kapaklı köyünde de dokunduğu bilinmektedir. Döşemealtı halıcılığı kapsamında seccade, birebir, yolluk, çeyrek (namazlağ), divan halısı, yolluk, paspas ve yastık (makatlık) türü küçük ebatlı dokumalar gerçekleştirilmiştir.
Döşemealtı halılarının atkısı, çözgüsü ve ilmesi yün iplerden oluşturulmaktadır. Atkı ipliği genellikle kırmızı renklidir. İp kullanımı hazır ip ve yapağının elde bükülerek ip haline getirilmesi olmak üzere iki şekilde gerçekleştirilmektedir. Halıların dokunmasında Gördes (Türk) düğümü kullanılmıştır. Türk düğümü daha sağlam dokumalar elde edilebilmesini sağlayan bir düğüm çeşididir.
Dokuma amacıyla kullanılan başlıca aletler dokuma tezgâhı, hav makası (halı makası), tarak, bıçak ve kirkittir. Yünün ip haline getirilmesi ise kirmen ve çıkrık (döndürgeç) vasıtasıyla gerçekleştirilmiştir. Kolaylıkla sökülüp kurulabilme özelliğine sahip olan ve yöresel olarak “ıstar” adı verilen geleneksel dokuma tezgâhları ahşaptan imal edilmiştir ve “dik tezgâhlar” grubuna dâhildir.
Halıların merkezi göbek, kenarlarında yer alan bordürler su veya kenar su olarak adlandırılır. Halılarda kullanılan motifler “yanış”, yanışları birbirinden ayıran kuşaklar ise “su” olarak adlandırılmaktadır. Arap, çırak, şıngır, deve, akrep, heybe suyu, muska, bıçak ucu, tutmaç, top, mektup gibi yöresel isimlerle anılan bir çok yanış vardır. Halılarda kullanılan başlıca renkler kırmızı, koyu kırmızı, sarı, yeşil, mavi, siyah ve beyazdır.

Yazı-Araştırma-Fotoğraf: Mahmut DAVULCU

Kaynak:
Davulcu, Mahmut (2017). “Antalya-Kovanlık Köyü’nde Halı Dokuma Sanatı ve Boğaz Çalma Geleneğinin Aktarılmasında Kadının Rolü”. Kültürel Miras ve Kadın, Aydın: Adnan Menderes Üniversitesi Yayınları, 165-179.

(Visited 930 times, 1 visits today)